Werktreue

image.png

Wie heeft het voor het zeggen? De componist of de muzikant? Het is een eeuwig spanningsveld in de klassieke muziek.

En dat was al zo toen het notenschrift ontstond. Guido van Arezzo wordt gezien als de uitvinder van onze moderne muzieknotatie. Van Arezzo komt ook de volgende uitspraak: In onze tijd zijn de zangers de domste van alle mensen.

De neerbuigende uitspraak doet vermoeden dat muzieknotatie niet alleen ontwikkeld werd om het muzikanten makkelijker te maken. Nee, het was ook een werkwijze om muzikanten te disciplineren en te onderwerpen aan de eisen van de componist.

En zo werd een kiem gelegd voor wat eeuwen later een vanzelfsprekend ideaal werd: trouw blijven aan de partituur. In het Duits klinkt het gebald en dwingend: werktreue. 

Maar kijk, er komt een stevige tegenbeweging op gang. Muziekgroepen die het zich veroorloven om vrij om te gaan met een partituur worden als verfrissend ervaren. Het publiek smult van het avontuur en het onverwachte.

En in die beweging situeert zich ook de aandacht voor de rol van de kunstenaar op de academie: zelf dingen maken, spelen met het werk. Dat een partituur werkmateriaal wordt in plaats van een relikwie, is voor velen nog ongewoon. Maar we zijn ervan overtuigd dat dit een werkwijze is die naast werktreue zijn plaats aan het opeisen is.

(gedachten na het lezen van de vlucht van de nachtegaal van Marlies De Munck)

Muziek maakt (gelukkig) niet slimmer

590A1181.jpg

Gelezen in de Standaard:

Tegen de heersende overtuiging van de verzamelde ouders in blijkt muziekles níet slimmer te maken. Een doctoraalstudent aan Harvard doet het Mozarteffect af als een hardnekkige mythe. Samuel Mehr onderwierp 74 vierjarigen aan lessen muziek of beeldende kunst. Waar ze op geen enkel vlak statistisch significant slimmer van werden.

Gelukkig. Muziek maakt niet slimmer. En hopelijk helpt het leerlingen ook niet om beter wiskunde te kunnen. Zo zijn we af van deze slechte argumenten om naar de academie te komen.

Muziek, woord, dans en beeld zijn belangrijk omwille van de kwaliteiten van de kunsten zelf: schoonheid ervaren, emotioneel rijker worden, cultureel bewustzijn ontwikkelen, nauwkeurigheid nastreven, nieuwsgierig in het leven staan, vakmanschap ontwikkelen, verbeelden, anders kijken, in harmonie samen spelen …

Dit zijn de juiste ingrediënten om het bestaansrecht van kunstonderwijs te verdedigen. Kunst maakt niet slimmer, wel rijker.

Bill Viola

csm_1995.BV.01-1_699162b07e.jpg

Voor de derde keer zag ik The Greeting, een indrukwekkende video-installatie uit 1995 van Bill Viola. Viola maakte het medium videokunst volwassen en wordt de Rembrand van de videokunst genoemd. The Greeting is te zien in museum de Pont in Tilburg.

De scene is eenvoudig. Twee vrouwen zijn met elkaar in gesprek. Ze worden plots onderbroken als een derde vrouw in beeld verschijnt. Het fragment duurt maar 45 seconden. Maar Viola vertraagde de scene naar 10 minuten. De banale gebeurtenis wordt in slow motion geladen en rijk. De vertraging maakt je gevoelig voor details.

The Greeting is geïnspireerd op een zestiende-eeuws schilderij van Jacopa da Pontormo. Viola maakt zo een belangrijk statement: hij neemt het canon van de schilderkunst als uitgangspunt voor zijn werk. En daar voegt hij iets aan toe. Want Pontormo moest de ontmoeting nog vangen in één beeld. Viola heeft een camera ter beschikking.

Vertragen, aandacht, zin voor detail, vakmanschap, het canon kennen, eigentijds vertalen: The Greeting doet thema’s opborrelen die ook iets vertellen over sterk kunstonderwijs.

csm_1995.BV.01-2_452fb234c1.jpg

Artistieke artistieke competenties

IMG_0484.jpg

Vakteams van de academie van Gentbrugge formuleerden competenties die ze bij hun leerlingen willen ontwikkelen. Tijdens een werkdag werden die besproken met collega’s van andere vakdomeinen. Deze kritische vrienden gaven het materiaal een extra kwaliteitsinjectie. En dat leverde sterke, bijzondere omschrijvingen op:

Uitgepuurde artistieke competenties voor de klassen woord:

  • Je staat er
  • Je kan je publiek ontroeren
  • Je toont spelplezier
  • Je spreekt verstaanbaar
  • Je oefent ook thuis
  • Je hebt een rijke verbeelding

Poëtische artistieke competenties voor de klassen zang:

  • Je stem is je communicatiemiddel met de ziel
  • Je zoekt schoonheid in muziek én tekst
  • Je wordt geraakt en kan raken
  • Tegenslag is een stimulans tot onderzoek
  • Oefenen is een onderdeel van je dagelijkse bezigheden

Artistieke artistieke competenties. Heb jij ook zulke pareltjes? En wil je die delen? erik.schrooten@ucll.be

Trots op je werk

screensnapshot-17-03-2016-01-30-55.jpg

Fietsenmaker Jos Dol vertelt hoe zorgvuldig hij een slag uit een achterwiel haalt:

Met twee handen pak ik aan beide kanten van het wiel telkens twee spaken vast, alsof ik een harp bespeel. Zo voel ik hoeveel spanning op de afzonderlijke spaken staat. Hoe vaster de spaak, hoe hoger de spanning. Door met die spanning te spelen, haal ik de golf uit het wiel.

Theologe Barbara Zwaan reageerde met grote bewondering op het verhaal van de fietsenmaker. Zij vergeleek Jos Dol met filosofe Simone Weil.

Wanneer Weil over aandacht schrijft, gebruikt ze grote, hoogstaande bewoordingen. Deze fietsenmaker zegt precies hetzelfde, maar impliciet en misschien daarom nog indrukwekkender. Dit is levende aandacht, aandacht voor het werk. Echte vakmannen vallen samen met wat ze doen. Ze zijn één met hun bezigheid, die daardoor voor mij iets mystieks of spiritueels krijgt, zonder dat het hier gaat om een hogere werkelijkheid: de mensen voeren gewoon hun beroep uit.

Hoe kunnen mensen zo opgaan in iets heel gewoon, hun dagelijks werk? Socioloog Richard Sennett weet dat mensen via hun vak een gevoel van eigenwaarde krijgen. De beloning voor dat werk hangt niet af van salaris, punten of aanzien. Trots zijn op je werk, daar doen we het voor.

Boekenplank

Zin om te lezen? Hier mijn boekenplank artistieke competenties. Boeken die mij inspireerden om de artistieke rollen beter te leren kennen.

kunstenaar
vakman
performer
onderzoeker

samenspeler

De ambachtsman

headlineheadlinethecraftsman1322643229.jpg

Het boek de ambachtsman van Richard Sennett is een must voor leraren kunstonderwijs. Sennett beschrijft de schoonheid van het vakwerk, streven naar kwaliteit en de noodzaak aan repetitief werk. Ook in deze tijden. Zeker in deze tijden.

De timmerman, de dirigent zijn stuk voor stuk vakmensen omdat zij goed werk willen leveren omwille van het werk zelf.Volgens een veelgebruikte maatstaf is zo’n tienduizend uur ervaring nodig om een meestermusicus te worden.

Vakmanschap is altijd door kwaliteit gedreven werk.

Het moderne onderwijs vreest repetitief onderricht omdat het slaapverwekkend zou zijn. De verlichte leraar, bang dat hij de kinderen verveelt en bereid om telkens met nieuwe stimulansen te komen, vermijdt misschien routine – maar onthoudt op die manier kinderen de ervaring hun eigen ingebakken oefening te onderzoeken en deze van binnenuit te moduleren.